vrijdag 18 november 2011

De grenzen van het determinisme


(vervolg op het vorige bericht)

De rol van het toeval


In het deterministische wereldbeeld kwam de klad bij de ontwikkeling van de quantummechanica in de jaren twintig van de vorige eeuw. Hierin is toeval geen gevolg van onwetendheid, maar een fundamentele eigenschap van de natuur zelf. Het moment waarop bv. een radioactieve atoomkern zal gaan vervallen is onvoorspelbaar.
Einstein had grote moeite met deze visie op de wereld (“Der lieber Herr Gott würfelt nicht” – Onze Lieve Heer dobbelt niet). Hij ontwierp, samen met Podolsky en Rosen een gedachteexperiment (de zgn. EPR-paradox) om de absurditeit van de quantummechanica (en feitelijk ook de strijdigheid met de relativiteitstheorie) aan te tonen. Er moesten in zijn opvatting “verborgen variabelen” zijn die het toeval konden verklaren. Bell ontwierp een nauwkeurige test (de zgn Bell-ongelijkheden) om te bepalen of er wel of geen sprake was van “verborgen variabelen”. Experimenteel toonde Aspect et all. in de jaren 80 onomstotelijk aan dat er geen sprake kon zijn van verborgen variabelen bij quantummechanische verschijnselen. Sindsdien is deze zgn. Kopenhaagse interpretatie van de quantummechanica vrijwel gemeen goed onder fysici.

Reproduceerbaarheid


Niet alleen binnen de exotische wereld van de quantummechanica werd een gat geschoten in het deterministische wereldbeeld, ook in de “gewone” wereld blijkt toeval een fundamentelere rol te spelen dan we aanvankelijk dachten. Om de juistheid van een natuurwet volgens  (1) (zie vorig bericht)te controleren moet je exact dezelfde omstandigheden als oorzaak creëren en vervolgens nagaan wat de uitkomst – het gevolg – is. In de praktijk is dat vrijwel onmogelijk, zeker als er meerdere factoren tegelijk een rol spelen. Meestal gaan we in ons optimisme er van uit dat:

(1a) Onder (ongeveer) dezelfde omstandigheden gebeurt steeds (ongeveer) hetzelfde.

In dynamische systemen (waar de Wetten van Newton gelden) kan een klein verschil in de beginsituatie echter leiden tot een totaal ander resultaat. Dat komt omdat de bewegingswetten van Newton niet lineair, maar kwadratisch in de tijd verlopen.
We zijn wel prima in staat om de volgende zonsverduistering op de seconde nauwkeurig te voorspellen omdat hier maar weinig variabelen een rol spelen. Maar het lukt ons niet, of nauwelijks, een redelijke voorspelling van het weer voor de volgende week te geven. Je zou daarvoor – volgens Laplace – de positie en snelheid van alle luchtmoleculen moeten kennen plus de vorm van de ruimte waarin die moleculen zich bewegen. In de praktijk beschikken we alleen maar over een beperkt aantal weermeetstations en vergelijken die gegevens met eerdere meetgegevens om een voorspelling te kunnen doen. De chaostheorie[i], die eind 20e eeuw werd ontwikkeld geeft een verklaring voor dit verschijnsel, waarmee een bres in het deterministische wereldbeeld werd geslagen: hoe klein het verschil in de beginsituatie (de oorzaak) ook is, op den duur zal het eindresultaat (het gevolg) dramatisch gaan verschillen. Dit leidt tot de metafoor dat één vlindervleugelslag meer of minder, hier in Nederland, het verschil kan uitmaken of er in Amerika wel of geen tornado ontstaat.[ii]
Deze onvoorspelbaarheid doet zich ook op talloze andere terreinen voor:
·      Indien wij in staat zouden zijn de wereld terug te zetten naar – zeg – 10 miljoen jaar geleden, dan zou de evolutie toch heel anders zijn gelopen en de homo sapiens misschien niet eens ontstaan zijn.
·      Als wij alle atomen van de wereld zouden kunnen terugzetten naar de toestand op 1 januari 1930, 12.00 uur en de film van gebeurtenissen opnieuw zouden afspelen, dan zou er wellicht helemaal geen 2e W.O. zijn geweest, of misschien juist wel iets veel ergers.
·      De neuronen in onze hersencellen kun je je als deterministische input-output mechanismen voorstellen, in die zin dat als je de input nauwkeurig specificeert de output voorspelbaar is. Het totale netwerk van alle duizenden neuronen tezamen dat betrokken is bij bv. het nemen van een beslissing is echter zo complex dat het dezelfde kenmerken vertoont als het bovengenoemde “weer”. Een klein verschil in de beginsituatie, het tijdstip van “vuren” van een neuron, of de volgorde van “vuren” kan al een totaal ander eindresultaat opleveren. Macroscopisch betekent dit dat je een beslissing niet ongewijzigd opnieuw kunt doen, met gegarandeerd hetzelfde eindresultaat. Reproductie is dus, om zowel praktische als principiële redenen, niet realiseerbaar. Ondanks de deterministische ondergrond is het resultaat van complexe hersenactiviteiten dus onvoorspelbaar.
·      Ééneiige tweelingen hebben hetzelfde DNA en zouden zich – deterministisch - tot ononderscheidbare individuen moeten ontwikkelen. Toch gebeurt dit niet: hoewel de eigenschappen van beide in aanleg hetzelfde zijn zullen ze zich toch op een verschillende manier ontwikkelen, omdat ze niet onder precies dezelfde omstandigheden zullen opgroeien en niet precies hetzelfde zullen ervaren.

Evolutie, geschiedenis, complexe hersenactiviteiten en de groei van een individu zijn dus typisch voorbeelden van éénmalige, niet reproduceerbare verschijnselen.

Murphy’s Law.


Een boeiende relatie tussen toeval en determinisme levert de Wet van Murphy:
(3) Als iets mis kan gaan, gáát het ook een keer mis – en wel op de meest dramatische manier.
Toegepast: ook al is de kans op een ernstig ongeluk in een kerncentrale eens in de 100000 jaar (dat kan dus morgen zijn, maar ook pas over 100000 jaar), het zál ooit eens gebeuren. Maar je kunt de wet ook positief interpreteren: de kans op het ontstaan van “leven” op een aarde-achtige planeet is onwaarschijnlijk klein. In ons geval heeft het wel een paar miljard geduurd voor het zover was. Toch is het gebeurd - voorwaar een schitterend ongeluk![iii]
Hoe klein de kans ook is, als je genoeg tijd hebt om te wachten gebeurt het ooit eens – en dat is een deterministische uitspraak. Er is kennelijk een fundamenteel verschil tussen een gebeurtenis die uiterst onwaarschijnlijk is, maar in principe wel kan, en een gebeurtenis die absoluut niet kan (bv. de uitvinding van een perpetuum mobile).


Reductionisme.


Zet een aap achter een typemachine. Hoe groot is de kans dat er een sonnet van Shakespeare uitrolt? Volgens Murphy’s Law zal dat ooit eens gebeuren, als je maar tijd van wachten hebt.
In de ontwikkeling van een chaos van letters naar een gedicht zit echter een hiërarchie op basis waarvan een betekenisvolle selectie kan plaats vinden (zoals ook in de evolutie is gebeurd): letters kunnen woorden vormen, die een bepaalde betekenis of grammaticale functie hebben. Woorden kunnen op hun beurt zinnen vormen die, mits grammaticaal juist samengesteld, een betekenisvolle mededeling vormen. Zinnen kunnen samen een sonnet vormen als ze aan bepaalde regels voldoen, etc.
Het reductionisme gaat er vanuit dat de eigenschappen van bv. een mens uiteindelijk via een causale reeks herleidbaar  zijn tot (en dus verklaarbaar zijn uit) wisselwerkingen van atomen en moleculen. Dat zou in de voorgaande metafoor neerkomen op het kunnen herleiden van een sonnet tot eigenschappen van letters. De fout in deze redenering zit hem in het feit dat er in de causale reeks:
Atomen – moleculen – eiwitten – levende cellen – organen – dieren – mensen – bewustzijn – ‘vrije wil’
telkens nieuwe dingen ontstaan (zgn emergent phenomena) die pas betekenis krijgen vanaf het moment van hun ontstaan, maar die vanuit het vorige niveau onvoorspelbaar zijn. Bv.:
·      Begrippen als temperatuur en druk hebben pas betekenis als je praat over statistische aantallen moleculen (temperatuur is dan te verklaren als de gemiddelde snelheid van moleculen en druk als het gemiddelde aantal botsingen van moleculen per seconde tegen een wand). Vanuit het niveau van de moleculen zelf zijn dit echter onvoorstelbare (en dus onvoorspelbare) begrippen.
·      Niemand had ooit kunnen bevroeden dat er naast de kristalstructuur van diamant en grafiet er nog andere stabiele structuren van koolstof zouden bestaan in de vorm van ‘buckyballs’ (of fullerenen). Achteraf zijn deze structuren echter wel reductionistisch ‘verklaarbaar’.
·      Enzymen krijgen hun functie als katalysator voor het aaneenrijgen van andere eiwitten (of juist openknippen) pas als de geschikte omstandigheden zich voordoen zodat ze die functie ook werkelijk kunnen uitvoeren. Maar die functie zelf is niet voorspelbaar vanuit de structuur van het enzym zelf.
·      “Vrije wil” – ongeacht de vraag of die werkelijk “vrij” is – ontstaat pas op het eind van de evolutie, als aspect van het zelfbewustzijn. In tegenstelling tot het voorafgaande evolutiestadium, waar het instinct de voornaamste programmeur van de wil tot handelen is, lijkt er bij de vrije wil een vorm van autonomie te ontstaan, waarbij je – althans in gedachten – kunt afwijken van wat instinctmatig voor de hand zou liggen[iv]. Victor Lamme[v] toonde aan dat die zgn. vrije wil maar een marginale rol speelt. De meeste handelingen worden onbewust in gang gezet en aangestuurd. De rationalisatie van de beslissing tot handelen in het bewustzijn vindt feitelijk pas achteraf plaats.

Vrije wil

Het fenomeen “vrije wil” in de zin van : “ik kan denken wat ik wil” suggereert een vorm van autonomie, alsof het zonder enige voorafgaande oorzaak uit de lucht komt vallen. Een casa sui dus (iets wat geen oorzaak heeft, maar zichzelf veroorzaakt). Dat is niet erg waarschijnlijk: aan iedere gedachte gaan immers andere gedachten vooraf. Ook een spontaan opgekomen gedachte heeft wortels in onze hersenactiviteiten. Veelal zijn die onbewust, waarbij gevoelens en emoties een voorname rol spelen.
Hoewel op het niveau van neuronen er wellicht sprake is van deterministische wisselwerkingen is het samenspel van al deze interacties dusdanig chaotisch dat hier geen voorspelbare uitkomst van te verwachten valt. Je kunt dus wel achteraf, terugredenerend, nagaan hoe iemand gedacht heeft, maar niet naar de toekomst voorspellen hoe iemand zal gaan denken. Er is geen sprake van een automatisme, waardoor je a.h.w. niet meer verantwoordelijk zou zijn voor je daden (zoals bij de uitspraak: “Ik moest wel, ik kon niet anders”).

Conclusies

Hoewel er talloze deterministische wisselwerkingen in de natuur te vinden zijn is de voorspelbare waarde daarvan gering. Daarbij speelt niet alleen de fundamentele quantummechanische onzekerheid een rol, maar ook het feit dat er maar zelden één oorzaak van een verschijnsel is. In de meeste gevallen is er een complex van oorzaken, die bovendien ook nog chaotisch van karakter is. De betekenis van het determinisme als verklaring van het grote ‘wereldgebeuren’ is dus maar gering.




[i] Zie bv. James Gleick: “Chaos – making a new Science” (1987)
[ii] Hetzelfde geldt trouwens voor elke andere toevallige factor in de causale reeks die tot die tornado leidt.
[iii] Richard Dawkins: “The blind watchmaker”(1987)
[iv] Daniel C. Dennett: “Freedom evolves”(2003)
[v]Victor Lamme: “De vrije wil bestaat niet” (2010) Overigens werden al 20 jaar eerder vermoedens in die richting uitgesproken (zie bv. Daniel C. Dennett: “Consciousness explained” (1991))

maandag 14 november 2011

Over determinisme


Het onderstaande is een bewerking van een artikel dat ik ooit voor Wikipedia schreef, maar dat geweigerd is omdat het een “te ingrijpende wijziging van de reeds bestaande tekst” zou zijn.  Als je deze tekst doorleest en vergelijkt met de Wikipediaversie van nu, kan ieder bij zichzelf nagaan of  dat terecht is of niet.

Definitie

Het determinisme staat voor de opvatting dat alle gebeurtenissen in heden, verleden en toekomst bepaald (=gedetermineerd) zijn (en worden) door een – veelal onbekend – mechanisme. Niets gebeurt ‘zomaar’, alle gebeurtenissen hebben een oorzaak en/of een reden en een betekenis. Kennis van dit mechanisme maakt het mogelijk gebeurtenissen te voorspellen. In het determinisme is er geen ruimte voor willekeur en toeval  - dat zou indeterminisme zijn, waardoor de toekomst onzeker wordt.
Je kunt onderscheid maken tussen een wetenschappelijk en een religieus determinisme.
·      Het wetenschappelijk determinisme richt zich op de oorzaak (het causale verband) van de onderzochte gebeurtenissen. Kennis van de mechanismen die een gebeurtenis veroorzaken (bv. natuurwetten) maken het mogelijk gebeurtenissen in de toekomst te voorspellen.
·      Het religieus determinisme stelt dat gebeurtenissen teleologisch zijn, d.w.z. ze hebben een doel en een betekenis en worden gestuurd door hogere machten (bv. goden, geesten). Er is sprake van een soort ‘wilsbeschikking’ van die hogere macht. ‘Zieners’, ‘profeten’ en ‘sjamanen’ worden geacht hier inzicht in te kunnen geven
Beide vormen van determinisme kennen een ‘harde’ en een ‘zachte’ variant.
De ‘harde’ variant stelt dat de toekomst vastligt en onontkoombaar is. Er is geen ruimte voor toeval of willekeur. Er is (derhalve) ook geen vrije wil.
De ‘zachte’ variant stelt dat de gebeurtenissen uit het verleden die tot het heden hebben geleid causaal dan wel teleologisch verklaarbaar zijn. De toekomst ligt echter niet (volledig) vast: er is ruimte voor toeval en/of willekeur.

In de loop van de geschiedenis van de mensheid zie je een verschuiving optreden van religieus deterministische opvattingen naar een meer wetenschappelijk determinisme, parallel aan de ontwikkeling van de empirische wetenschappen, gedurende de laatste 400 jaar.

Lotsbestemming


Aangezien mensen, evenals alle andere levende wezens, doelgerichte, op overleving en voortplanting gerichte wezens zijn en artefacten maken die daarbij behulpzaam en ook doelgericht zijn, is het niet zo vreemd te veronderstellen dat alles in deze wereld een doel en een betekenis heeft. Zo is het verklaarbaar dat, omdat mensen een eigen wil hebben, zij die eigenschap ook projecteren op allerlei andere dode en levende objecten en grootschalige krachten in de natuur. Dit is de natuurlijke basis voor het animisme, de oudste religie van de mensheid. Natuurkrachten werden verbonden met bovenmenselijke wezens, goden en geesten, die naar willekeur over die krachten konden beschikken. Om greep te krijgen op zijn eigen lot kon de mens verschillende deterministische acties ondernemen:
·      De goden gunstig stemmen door het brengen van offers en uitvoeren van rituelen
·      Het raadplegen van tussenpersonen (sjamanen, priesters) die een speciale relatie met die goden schijnen te onderhouden
·      Het raadplegen van zieners, orakels, waarzeggers, profeten, etc. die de toekomst kunnen voorspellen
·      Het interpreteren van ‘voortekenen’, horoscopen, tarotkaarten, I Tjing, etc. om in te schatten of bepaalde handelingen (bv. oorlog voeren) succesvol zullen zijn.

In sommige orthodoxe protestantse stromingen wordt de predestinatieleer aangehangen. Dit is een vorm van hard determinisme: alles verloopt volgens de wil van God en het heeft geen zin om je daartegen te verzetten, want God is almachtig. Je hebt in deze visie dus helemaal geen greep op je eigen lot. In sommige islamitische stromingen geldt iets dergelijks: de wil van Allah bepaalt je lot (Insha’Allah = als god het wil= Deo volente)
In de karmatische religies (hindoeïsme, boeddhisme) wordt er van uit gegaan dat de optelsom van je daden in het verleden (je karma) bepaalt op welke wijze je zult worden wedergeboren. Dit is een meer causale benadering en een vorm van ‘zacht’ determinisme: je kunt immers je eigen lot wel degelijk beïnvloeden. Ook in de meeste christelijke overtuigingen kun je je eigen lot – of je in de hemel of in de hel komt – beïnvloeden: op de ‘dag des het oordeels’ weegt God tenslotte je ‘daden’.


Causaliteit


Naast al deze teleologische manieren om greep te krijgen op de toekomst, waren er natuurlijk ook talloze causale verklaringen van gebeurtenissen uit het dagelijks leven gemeengoed. Herhaaldelijk voorkomende gebeurtenissen, die steeds op dezelfde manier verlopen kregen daardoor het kenmerk van een natuurwet:

(1) Onder dezelfde omstandigheden (de oorzaak) gebeurt steeds hetzelfde (het gevolg).

Deze algemene waarneming vormde in de renaissance de basis voor het ontstaan van een empirische natuurwetenschap, gebaseerd op het doen van experimenten waarbij herhaaldelijk onder dezelfde omstandigheden geprobeerd werd dezelfde resultaten te reproduceren[i] . Daardoor ontstond een mechanistisch wereldbeeld, toegepast bv. in de uitvinding van de klok (als slingeruurwerk). Met de parallelle ontwikkeling van de wiskunde werd het mogelijk om natuurwetten in formules samen te vatten, culminerend in de befaamde Wetten van Newton. De voorspellende kracht van deze natuurwetten bleek tijdens de Verlichting vooral in de astronomie: Halley lukte het om exact de terugkeer van de naar hem genoemde komeet  te voorspellen. De bewegingen van planeten vormde geen geheimen meer, waarmee de pretenties van de horoscopie definitief in de ban werden gedaan. Om een conflict met de christelijke religie uit de weg te gaan ontstond het deïsme: “In den beginne schiep God de wereld inclusief de natuurwetten, waarna de wereld zich ontwikkelde als ware het een mechanistisch uurwerk”.
Het mechanistisch wereldbeeld werd als hard determinisme het scherpst verwoord door Laplace:

(2) als je alle (deterministische) natuurwetten kent en je weet de exacte begintoestand van de wereld dan kun je de toestand op elk willekeurig toekomstig moment met zekerheid bepalen.[ii]

Of iets anders geformuleerd:

(2a) Op elk moment (t) is er exact één fysisch mogelijke toekomst.

In deze opvatting is er geen plaats voor toeval. Laplace beschouwde toeval als een gevolg van onwetendheid: wat schijnbaar toevallig gebeurt wordt veroorzaakt door factoren die je (nog) niet kent.

Beide vormen van hard determinisme (religieus en wetenschappelijk) leiden tot absurde consequenties. Niet alleen bij de predestinatie, waarbij God alles voorbeschikt heeft, maar ook bij Laplace: kies bv. t= 0 (i.e. het begin van alles, de oerknal), dan zou de hele complexiteit van de wereld van nu al besloten liggen in de oerknal, waar er alleen maar energie is (en geen ruimte, geen tijd, geen materie is).

In de 20e eeuw werd geleidelijk aan de cruciale rol duidelijk van natuurconstanten (bv. de gravitatieconstante, constante van Planck, de lichtsnelheid, etc.) om te kunnen verklaren waarom het heelal is zoals het is. Een kleine afwijking in die constanten zou direct leiden tot strijdigheden, waardoor het heelal zoals wij dat nu kennen onmogelijk ontstaan zou kunnen zijn. Dat leidt tot de vraag “of God eigenlijk wel iets te kiezen had toen hij de wereld schiep”. Zo nee, dan is dat wel een extreem hard deterministisch standpunt. Of zijn er meerdere heelallen mogelijk met andere natuurconstanten?[iii]



[i] Zie bv. Galileo Galilei: “Two new Sciences”(1914)
[ii] dit wordt Laplace’s Demon genoemd
[iii] Deze kwestie wordt o.a. besproken in:
- John D. Barrow: “Theories of everything”(1991)
- Lee Smolin: “The life of the cosmos” (1997)
Zie overigens verder bij het anthropisch principe