(vervolg op het vorige bericht)
De rol van het toeval
In het deterministische wereldbeeld kwam de klad bij de ontwikkeling van de quantummechanica in de jaren twintig van de vorige eeuw. Hierin is toeval geen gevolg van onwetendheid, maar een fundamentele eigenschap van de natuur zelf. Het moment waarop bv. een radioactieve atoomkern zal gaan vervallen is onvoorspelbaar.
Einstein had grote moeite met deze visie op de wereld (“Der lieber Herr Gott würfelt nicht” – Onze Lieve Heer dobbelt niet). Hij ontwierp, samen met Podolsky en Rosen een gedachteexperiment (de zgn. EPR-paradox) om de absurditeit van de quantummechanica (en feitelijk ook de strijdigheid met de relativiteitstheorie) aan te tonen. Er moesten in zijn opvatting “verborgen variabelen” zijn die het toeval konden verklaren. Bell ontwierp een nauwkeurige test (de zgn Bell-ongelijkheden) om te bepalen of er wel of geen sprake was van “verborgen variabelen”. Experimenteel toonde Aspect et all. in de jaren 80 onomstotelijk aan dat er geen sprake kon zijn van verborgen variabelen bij quantummechanische verschijnselen. Sindsdien is deze zgn. Kopenhaagse interpretatie van de quantummechanica vrijwel gemeen goed onder fysici.
Reproduceerbaarheid
Niet alleen binnen de exotische wereld van de quantummechanica werd een gat geschoten in het deterministische wereldbeeld, ook in de “gewone” wereld blijkt toeval een fundamentelere rol te spelen dan we aanvankelijk dachten. Om de juistheid van een natuurwet volgens (1) (zie vorig bericht)te controleren moet je exact dezelfde omstandigheden als oorzaak creëren en vervolgens nagaan wat de uitkomst – het gevolg – is. In de praktijk is dat vrijwel onmogelijk, zeker als er meerdere factoren tegelijk een rol spelen. Meestal gaan we in ons optimisme er van uit dat:
(1a) Onder (ongeveer) dezelfde omstandigheden gebeurt steeds (ongeveer) hetzelfde.
In dynamische systemen (waar de Wetten van Newton gelden) kan een klein verschil in de beginsituatie echter leiden tot een totaal ander resultaat. Dat komt omdat de bewegingswetten van Newton niet lineair, maar kwadratisch in de tijd verlopen.
We zijn wel prima in staat om de volgende zonsverduistering op de seconde nauwkeurig te voorspellen omdat hier maar weinig variabelen een rol spelen. Maar het lukt ons niet, of nauwelijks, een redelijke voorspelling van het weer voor de volgende week te geven. Je zou daarvoor – volgens Laplace – de positie en snelheid van alle luchtmoleculen moeten kennen plus de vorm van de ruimte waarin die moleculen zich bewegen. In de praktijk beschikken we alleen maar over een beperkt aantal weermeetstations en vergelijken die gegevens met eerdere meetgegevens om een voorspelling te kunnen doen. De chaostheorie[i], die eind 20e eeuw werd ontwikkeld geeft een verklaring voor dit verschijnsel, waarmee een bres in het deterministische wereldbeeld werd geslagen: hoe klein het verschil in de beginsituatie (de oorzaak) ook is, op den duur zal het eindresultaat (het gevolg) dramatisch gaan verschillen. Dit leidt tot de metafoor dat één vlindervleugelslag meer of minder, hier in Nederland, het verschil kan uitmaken of er in Amerika wel of geen tornado ontstaat.[ii]
Deze onvoorspelbaarheid doet zich ook op talloze andere terreinen voor:
· Indien wij in staat zouden zijn de wereld terug te zetten naar – zeg – 10 miljoen jaar geleden, dan zou de evolutie toch heel anders zijn gelopen en de homo sapiens misschien niet eens ontstaan zijn.
· Als wij alle atomen van de wereld zouden kunnen terugzetten naar de toestand op 1 januari 1930, 12.00 uur en de film van gebeurtenissen opnieuw zouden afspelen, dan zou er wellicht helemaal geen 2e W.O. zijn geweest, of misschien juist wel iets veel ergers.
· De neuronen in onze hersencellen kun je je als deterministische input-output mechanismen voorstellen, in die zin dat als je de input nauwkeurig specificeert de output voorspelbaar is. Het totale netwerk van alle duizenden neuronen tezamen dat betrokken is bij bv. het nemen van een beslissing is echter zo complex dat het dezelfde kenmerken vertoont als het bovengenoemde “weer”. Een klein verschil in de beginsituatie, het tijdstip van “vuren” van een neuron, of de volgorde van “vuren” kan al een totaal ander eindresultaat opleveren. Macroscopisch betekent dit dat je een beslissing niet ongewijzigd opnieuw kunt doen, met gegarandeerd hetzelfde eindresultaat. Reproductie is dus, om zowel praktische als principiële redenen, niet realiseerbaar. Ondanks de deterministische ondergrond is het resultaat van complexe hersenactiviteiten dus onvoorspelbaar.
· Ééneiige tweelingen hebben hetzelfde DNA en zouden zich – deterministisch - tot ononderscheidbare individuen moeten ontwikkelen. Toch gebeurt dit niet: hoewel de eigenschappen van beide in aanleg hetzelfde zijn zullen ze zich toch op een verschillende manier ontwikkelen, omdat ze niet onder precies dezelfde omstandigheden zullen opgroeien en niet precies hetzelfde zullen ervaren.
Evolutie, geschiedenis, complexe hersenactiviteiten en de groei van een individu zijn dus typisch voorbeelden van éénmalige, niet reproduceerbare verschijnselen.
Murphy’s Law.
Een boeiende relatie tussen toeval en determinisme levert de Wet van Murphy:
(3) Als iets mis kan gaan, gáát het ook een keer mis – en wel op de meest dramatische manier.
Toegepast: ook al is de kans op een ernstig ongeluk in een kerncentrale eens in de 100000 jaar (dat kan dus morgen zijn, maar ook pas over 100000 jaar), het zál ooit eens gebeuren. Maar je kunt de wet ook positief interpreteren: de kans op het ontstaan van “leven” op een aarde-achtige planeet is onwaarschijnlijk klein. In ons geval heeft het wel een paar miljard geduurd voor het zover was. Toch is het gebeurd - voorwaar een schitterend ongeluk![iii]
Hoe klein de kans ook is, als je genoeg tijd hebt om te wachten gebeurt het ooit eens – en dat is een deterministische uitspraak. Er is kennelijk een fundamenteel verschil tussen een gebeurtenis die uiterst onwaarschijnlijk is, maar in principe wel kan, en een gebeurtenis die absoluut niet kan (bv. de uitvinding van een perpetuum mobile).
Reductionisme.
Zet een aap achter een typemachine. Hoe groot is de kans dat er een sonnet van Shakespeare uitrolt? Volgens Murphy’s Law zal dat ooit eens gebeuren, als je maar tijd van wachten hebt.
In de ontwikkeling van een chaos van letters naar een gedicht zit echter een hiërarchie op basis waarvan een betekenisvolle selectie kan plaats vinden (zoals ook in de evolutie is gebeurd): letters kunnen woorden vormen, die een bepaalde betekenis of grammaticale functie hebben. Woorden kunnen op hun beurt zinnen vormen die, mits grammaticaal juist samengesteld, een betekenisvolle mededeling vormen. Zinnen kunnen samen een sonnet vormen als ze aan bepaalde regels voldoen, etc.
Het reductionisme gaat er vanuit dat de eigenschappen van bv. een mens uiteindelijk via een causale reeks herleidbaar zijn tot (en dus verklaarbaar zijn uit) wisselwerkingen van atomen en moleculen. Dat zou in de voorgaande metafoor neerkomen op het kunnen herleiden van een sonnet tot eigenschappen van letters. De fout in deze redenering zit hem in het feit dat er in de causale reeks:
Atomen – moleculen – eiwitten – levende cellen – organen – dieren – mensen – bewustzijn – ‘vrije wil’
telkens nieuwe dingen ontstaan (zgn emergent phenomena) die pas betekenis krijgen vanaf het moment van hun ontstaan, maar die vanuit het vorige niveau onvoorspelbaar zijn. Bv.:
· Begrippen als temperatuur en druk hebben pas betekenis als je praat over statistische aantallen moleculen (temperatuur is dan te verklaren als de gemiddelde snelheid van moleculen en druk als het gemiddelde aantal botsingen van moleculen per seconde tegen een wand). Vanuit het niveau van de moleculen zelf zijn dit echter onvoorstelbare (en dus onvoorspelbare) begrippen.
· Niemand had ooit kunnen bevroeden dat er naast de kristalstructuur van diamant en grafiet er nog andere stabiele structuren van koolstof zouden bestaan in de vorm van ‘buckyballs’ (of fullerenen). Achteraf zijn deze structuren echter wel reductionistisch ‘verklaarbaar’.
· Enzymen krijgen hun functie als katalysator voor het aaneenrijgen van andere eiwitten (of juist openknippen) pas als de geschikte omstandigheden zich voordoen zodat ze die functie ook werkelijk kunnen uitvoeren. Maar die functie zelf is niet voorspelbaar vanuit de structuur van het enzym zelf.
· “Vrije wil” – ongeacht de vraag of die werkelijk “vrij” is – ontstaat pas op het eind van de evolutie, als aspect van het zelfbewustzijn. In tegenstelling tot het voorafgaande evolutiestadium, waar het instinct de voornaamste programmeur van de wil tot handelen is, lijkt er bij de vrije wil een vorm van autonomie te ontstaan, waarbij je – althans in gedachten – kunt afwijken van wat instinctmatig voor de hand zou liggen[iv]. Victor Lamme[v] toonde aan dat die zgn. vrije wil maar een marginale rol speelt. De meeste handelingen worden onbewust in gang gezet en aangestuurd. De rationalisatie van de beslissing tot handelen in het bewustzijn vindt feitelijk pas achteraf plaats.
Vrije wil
Het fenomeen “vrije wil” in de zin van : “ik kan denken wat ik wil” suggereert een vorm van autonomie, alsof het zonder enige voorafgaande oorzaak uit de lucht komt vallen. Een casa sui dus (iets wat geen oorzaak heeft, maar zichzelf veroorzaakt). Dat is niet erg waarschijnlijk: aan iedere gedachte gaan immers andere gedachten vooraf. Ook een spontaan opgekomen gedachte heeft wortels in onze hersenactiviteiten. Veelal zijn die onbewust, waarbij gevoelens en emoties een voorname rol spelen.
Hoewel op het niveau van neuronen er wellicht sprake is van deterministische wisselwerkingen is het samenspel van al deze interacties dusdanig chaotisch dat hier geen voorspelbare uitkomst van te verwachten valt. Je kunt dus wel achteraf, terugredenerend, nagaan hoe iemand gedacht heeft, maar niet naar de toekomst voorspellen hoe iemand zal gaan denken. Er is geen sprake van een automatisme, waardoor je a.h.w. niet meer verantwoordelijk zou zijn voor je daden (zoals bij de uitspraak: “Ik moest wel, ik kon niet anders”).
Conclusies
Hoewel er talloze deterministische wisselwerkingen in de natuur te vinden zijn is de voorspelbare waarde daarvan gering. Daarbij speelt niet alleen de fundamentele quantummechanische onzekerheid een rol, maar ook het feit dat er maar zelden één oorzaak van een verschijnsel is. In de meeste gevallen is er een complex van oorzaken, die bovendien ook nog chaotisch van karakter is. De betekenis van het determinisme als verklaring van het grote ‘wereldgebeuren’ is dus maar gering.
[i] Zie bv. James Gleick: “Chaos – making a new Science” (1987)
[ii] Hetzelfde geldt trouwens voor elke andere toevallige factor in de causale reeks die tot die tornado leidt.
[iii] Richard Dawkins: “The blind watchmaker”(1987)
[iv] Daniel C. Dennett: “Freedom evolves”(2003)
[v]Victor Lamme: “De vrije wil bestaat niet” (2010) Overigens werden al 20 jaar eerder vermoedens in die richting uitgesproken (zie bv. Daniel C. Dennett: “Consciousness explained” (1991))