maandag 14 november 2011

Over determinisme


Het onderstaande is een bewerking van een artikel dat ik ooit voor Wikipedia schreef, maar dat geweigerd is omdat het een “te ingrijpende wijziging van de reeds bestaande tekst” zou zijn.  Als je deze tekst doorleest en vergelijkt met de Wikipediaversie van nu, kan ieder bij zichzelf nagaan of  dat terecht is of niet.

Definitie

Het determinisme staat voor de opvatting dat alle gebeurtenissen in heden, verleden en toekomst bepaald (=gedetermineerd) zijn (en worden) door een – veelal onbekend – mechanisme. Niets gebeurt ‘zomaar’, alle gebeurtenissen hebben een oorzaak en/of een reden en een betekenis. Kennis van dit mechanisme maakt het mogelijk gebeurtenissen te voorspellen. In het determinisme is er geen ruimte voor willekeur en toeval  - dat zou indeterminisme zijn, waardoor de toekomst onzeker wordt.
Je kunt onderscheid maken tussen een wetenschappelijk en een religieus determinisme.
·      Het wetenschappelijk determinisme richt zich op de oorzaak (het causale verband) van de onderzochte gebeurtenissen. Kennis van de mechanismen die een gebeurtenis veroorzaken (bv. natuurwetten) maken het mogelijk gebeurtenissen in de toekomst te voorspellen.
·      Het religieus determinisme stelt dat gebeurtenissen teleologisch zijn, d.w.z. ze hebben een doel en een betekenis en worden gestuurd door hogere machten (bv. goden, geesten). Er is sprake van een soort ‘wilsbeschikking’ van die hogere macht. ‘Zieners’, ‘profeten’ en ‘sjamanen’ worden geacht hier inzicht in te kunnen geven
Beide vormen van determinisme kennen een ‘harde’ en een ‘zachte’ variant.
De ‘harde’ variant stelt dat de toekomst vastligt en onontkoombaar is. Er is geen ruimte voor toeval of willekeur. Er is (derhalve) ook geen vrije wil.
De ‘zachte’ variant stelt dat de gebeurtenissen uit het verleden die tot het heden hebben geleid causaal dan wel teleologisch verklaarbaar zijn. De toekomst ligt echter niet (volledig) vast: er is ruimte voor toeval en/of willekeur.

In de loop van de geschiedenis van de mensheid zie je een verschuiving optreden van religieus deterministische opvattingen naar een meer wetenschappelijk determinisme, parallel aan de ontwikkeling van de empirische wetenschappen, gedurende de laatste 400 jaar.

Lotsbestemming


Aangezien mensen, evenals alle andere levende wezens, doelgerichte, op overleving en voortplanting gerichte wezens zijn en artefacten maken die daarbij behulpzaam en ook doelgericht zijn, is het niet zo vreemd te veronderstellen dat alles in deze wereld een doel en een betekenis heeft. Zo is het verklaarbaar dat, omdat mensen een eigen wil hebben, zij die eigenschap ook projecteren op allerlei andere dode en levende objecten en grootschalige krachten in de natuur. Dit is de natuurlijke basis voor het animisme, de oudste religie van de mensheid. Natuurkrachten werden verbonden met bovenmenselijke wezens, goden en geesten, die naar willekeur over die krachten konden beschikken. Om greep te krijgen op zijn eigen lot kon de mens verschillende deterministische acties ondernemen:
·      De goden gunstig stemmen door het brengen van offers en uitvoeren van rituelen
·      Het raadplegen van tussenpersonen (sjamanen, priesters) die een speciale relatie met die goden schijnen te onderhouden
·      Het raadplegen van zieners, orakels, waarzeggers, profeten, etc. die de toekomst kunnen voorspellen
·      Het interpreteren van ‘voortekenen’, horoscopen, tarotkaarten, I Tjing, etc. om in te schatten of bepaalde handelingen (bv. oorlog voeren) succesvol zullen zijn.

In sommige orthodoxe protestantse stromingen wordt de predestinatieleer aangehangen. Dit is een vorm van hard determinisme: alles verloopt volgens de wil van God en het heeft geen zin om je daartegen te verzetten, want God is almachtig. Je hebt in deze visie dus helemaal geen greep op je eigen lot. In sommige islamitische stromingen geldt iets dergelijks: de wil van Allah bepaalt je lot (Insha’Allah = als god het wil= Deo volente)
In de karmatische religies (hindoeïsme, boeddhisme) wordt er van uit gegaan dat de optelsom van je daden in het verleden (je karma) bepaalt op welke wijze je zult worden wedergeboren. Dit is een meer causale benadering en een vorm van ‘zacht’ determinisme: je kunt immers je eigen lot wel degelijk beïnvloeden. Ook in de meeste christelijke overtuigingen kun je je eigen lot – of je in de hemel of in de hel komt – beïnvloeden: op de ‘dag des het oordeels’ weegt God tenslotte je ‘daden’.


Causaliteit


Naast al deze teleologische manieren om greep te krijgen op de toekomst, waren er natuurlijk ook talloze causale verklaringen van gebeurtenissen uit het dagelijks leven gemeengoed. Herhaaldelijk voorkomende gebeurtenissen, die steeds op dezelfde manier verlopen kregen daardoor het kenmerk van een natuurwet:

(1) Onder dezelfde omstandigheden (de oorzaak) gebeurt steeds hetzelfde (het gevolg).

Deze algemene waarneming vormde in de renaissance de basis voor het ontstaan van een empirische natuurwetenschap, gebaseerd op het doen van experimenten waarbij herhaaldelijk onder dezelfde omstandigheden geprobeerd werd dezelfde resultaten te reproduceren[i] . Daardoor ontstond een mechanistisch wereldbeeld, toegepast bv. in de uitvinding van de klok (als slingeruurwerk). Met de parallelle ontwikkeling van de wiskunde werd het mogelijk om natuurwetten in formules samen te vatten, culminerend in de befaamde Wetten van Newton. De voorspellende kracht van deze natuurwetten bleek tijdens de Verlichting vooral in de astronomie: Halley lukte het om exact de terugkeer van de naar hem genoemde komeet  te voorspellen. De bewegingen van planeten vormde geen geheimen meer, waarmee de pretenties van de horoscopie definitief in de ban werden gedaan. Om een conflict met de christelijke religie uit de weg te gaan ontstond het deïsme: “In den beginne schiep God de wereld inclusief de natuurwetten, waarna de wereld zich ontwikkelde als ware het een mechanistisch uurwerk”.
Het mechanistisch wereldbeeld werd als hard determinisme het scherpst verwoord door Laplace:

(2) als je alle (deterministische) natuurwetten kent en je weet de exacte begintoestand van de wereld dan kun je de toestand op elk willekeurig toekomstig moment met zekerheid bepalen.[ii]

Of iets anders geformuleerd:

(2a) Op elk moment (t) is er exact één fysisch mogelijke toekomst.

In deze opvatting is er geen plaats voor toeval. Laplace beschouwde toeval als een gevolg van onwetendheid: wat schijnbaar toevallig gebeurt wordt veroorzaakt door factoren die je (nog) niet kent.

Beide vormen van hard determinisme (religieus en wetenschappelijk) leiden tot absurde consequenties. Niet alleen bij de predestinatie, waarbij God alles voorbeschikt heeft, maar ook bij Laplace: kies bv. t= 0 (i.e. het begin van alles, de oerknal), dan zou de hele complexiteit van de wereld van nu al besloten liggen in de oerknal, waar er alleen maar energie is (en geen ruimte, geen tijd, geen materie is).

In de 20e eeuw werd geleidelijk aan de cruciale rol duidelijk van natuurconstanten (bv. de gravitatieconstante, constante van Planck, de lichtsnelheid, etc.) om te kunnen verklaren waarom het heelal is zoals het is. Een kleine afwijking in die constanten zou direct leiden tot strijdigheden, waardoor het heelal zoals wij dat nu kennen onmogelijk ontstaan zou kunnen zijn. Dat leidt tot de vraag “of God eigenlijk wel iets te kiezen had toen hij de wereld schiep”. Zo nee, dan is dat wel een extreem hard deterministisch standpunt. Of zijn er meerdere heelallen mogelijk met andere natuurconstanten?[iii]



[i] Zie bv. Galileo Galilei: “Two new Sciences”(1914)
[ii] dit wordt Laplace’s Demon genoemd
[iii] Deze kwestie wordt o.a. besproken in:
- John D. Barrow: “Theories of everything”(1991)
- Lee Smolin: “The life of the cosmos” (1997)
Zie overigens verder bij het anthropisch principe

Geen opmerkingen:

Een reactie posten